O‘lchash dasturlari
O‘lchash dasturlari biror qiymat yoki qiymatlar to‘plamini o‘lchash bilan bog‘liq. O‘lchovlarni avtomatik bajarib, qiymatni kompyuterga qaytaradigan qurilmalar sensorlar deyiladi.
Masalan, ob-havo stansiyasi qayta quvvatlanadigan batareya, ma’lumot yozish moslamasi va turli sensorlardan iborat. Uning o‘lchovlari ob-havo bashorati uchun ishlatiladi, shuning uchun aniqlik juda muhim.
| Sensor | Qayerda ishlatiladi |
|---|---|
| Harorat | Reaktor idishidagi kimyoviy reaksiya, dvigatel qismi harorati |
| Yorug‘lik | O‘simliklar o‘sishi bo‘yicha biologik tajriba |
| Bosim | Kimyoviy tajribalar: reaksiya to‘g‘ri bosimda o‘tishi va idish xavfsizligi |
| Namlik | Oynavand issiqxona havosi |
| Harakat (PIR) | Himoya signallari |
AKT nega insondan yaxshiroq o‘lchaydi?
- 1Aniqlik — aniqroq va tezroq o‘lchaydi.
- 2Ishonchlilik — har safar va har doim o‘lchaydi, unutmaydi.
- 3To‘g‘rilik — o‘lchov aynan kerakli vaqtda bajariladi.
- 4Xalaqit bermaslik — o‘lchanayotgan narsani bezovta qilmaydi.
- 5Yozib olingan ma’lumotni tahlil qilish oson va tez.
- 6Inson ishlay olmaydigan (xavfli) joylarda ishlaydi.
Analog va raqamli signallar
Analog signal doimiy ravishda o‘zgarib turadi: inson ovozi, musiqa, harorat. Raqamli signal faqat ikki holatda bo‘ladi: yoniq (1) yoki o‘chiq (0).
Chiroq kaliti — raqamli (yoniq/o‘chiq), xiralatkich (dimmer) esa analog.
Sensor ma’lumoti kompyuterga analog-raqamli konvertor orqali yuboriladi — shunda kompyuter signalni tushunadi.
Ifloslanish nazorati
Atrof-muhitdagi ifloslanish darajasi (masalan, avtomobillar chiqaradigan uglerod oksidi va azot dioksidi) maxsus sensorlar bilan o‘lchanadi. Kompyuter:
- 1grafiklar chizadi;
- 2ma’lumotlarni uzoq vaqt saqlab, hisobot beradi;
- 3kelajakdagi darajalarni bashorat qilish uchun elektron jadvalga yozadi.
Har bir tajribada ikki vaqt belgilanadi: o‘lchash oralig‘i va tajriba davomiyligi.
Shifoxonaning jonlantirish bo‘limi
Bu yerda AKT:
- 1bemorning klinik ma’lumotlariga kirishni yaxshilaydi;
- 2xatolarni kamaytiradi;
- 3sifat standartlariga rioya qilinishini ta’minlaydi;
- 4bemorning hayot belgilarini kuzatadi;
- 5qaror qabul qilishda yordam beradi.
Boshqaruv dasturlaridagi mikroprotsessorlar
Kompyuter boshqaruvida kompyuter atrofdagi narsalarni o‘lchaydi va natijaga qarab qurilmalarga buyruq beradi. Bu harakat keyingi o‘lchov natijasiga bevosita ta’sir qiladi.
Boshqaruv dasturlari qaror qabul qilish uchun oldindan o‘rnatilgan qiymatlardan foydalanadi. Masalan, harorat oldindan o‘rnatilgan qiymatdan pastga tushsa, issiqxona isitkichi yoqiladi.
Toshbaqa grafika
Toshbaqa grafika — kompyuter boshqaruviga misol: toshbaqa aniq buyruqlarga amal qilib harakatlanadi va qalami bilan chiziq chizadi. Ko‘pchilik buyruq ikki qismdan iborat: nom va qiymat.
| Buyruq | Qisqa shakli | Vazifasi |
|---|---|---|
FORWARD 5 | FD 5 | 5 birlik oldinga yuradi |
BACK 5 | BK 5 | 5 birlik orqaga yuradi |
LEFT 90 | LT 90 | joyida 90° chapga buriladi |
RIGHT 90 | RT 90 | joyida 90° o‘ngga buriladi |
PENUP | — | qalamni ko‘taradi: chizmasdan yuradi |
PENDOWN | — | qalamni tushiradi: yana chizadi |
REPEAT 4 (…) | — | qavs ichidagi buyruqlarni 4 marta takrorlaydi |
Yon tomoni 4 birlik bo‘lgan kvadrat: FD 4, RT 90 to‘rt marta yoki qisqacha REPEAT 4 (FORWARD 4, RIGHT 90).
Diqqat: teng tomonli uchburchakda toshbaqa 120° ga burilishi kerak (360 ÷ 3). REPEAT 3 (FORWARD 5, LEFT 60) uchburchak chizmaydi — yarim oltiburchak chiqadi. Qoida: burilish = 360 ÷ tomonlar soni.
Isitish tizimi uchun oltita omil
| Omil | Markaziy isitish / konditsioner misolida |
|---|---|
| 1. Kiritiladigan ma’lumotlar | Foydalanuvchi: kerakli harorat, yonish va o‘chish vaqti. Tizim: harorat sensori, soat |
| 2. Istalgan natija | Xona kerakli haroratgacha isitiladi yoki sovitiladi (faqat belgilangan vaqtda) |
| 3. Nazorat ostidagi jihoz | Isitish qozoni yoki konditsioner |
| 4. Odatiy ishlash jarayoni | Vaqtni tekshiradi; yoniq paytda haroratni oldindan o‘rnatilgan qiymat bilan solishtirib, qozon yoki konditsionerni yoqadi |
| 5. O‘lchash oralig‘i | Harorat o‘zgarishi vaqt oladi, shuning uchun taxminan 5 daqiqa kechiktirish |
| 6. Xatolik yuz berganda | Harorat o‘zgarmasa (deraza ochiq, qozon buzilgan) — foydalanuvchiga xabar beradi |
Avtomatik plita va issiqxona
Avtomatik plita: foydalanuvchi kerakli harorat va pishirish vaqtini kiritadi; sensor haroratni o‘lchaydi, mikroprotsessor qizitish elementlarini boshqaradi, vaqt tugaganda chiroq va signal beradi.
Oynavand issiqxona: harorat, namlik (purkagichlar), derazalar va yorug‘lik sensori bilan soyabon pardalar kompyuter orqali boshqariladi.
Himoya signallari
Oddiy signal eshik yoki deraza ochilganini magnit va kontakt svich yordamida aniqlaydi.
Passiv infraqizil (PIR) sensor ko‘rish maydonidagi infraqizil nurlanish o‘zgarishini sezib, harakatni aniqlaydi.
Yodda tuting
Topshiriqlar
Har bir topshiriq bajarilganda avtomatik belgilanadi.