InfoQadam

9-sinf · Informatika va AT · 2-chorak · 20-dars

O‘lchash dasturlari va boshqaruvdagi mikroprotsessorlar

Bob: AKTni tatbiq etish

infoqadam.uzInformatikani qadam-baqadam o‘rganamiz

Bugungi dars rejasi

Darsimiz 6 qadamdan iborat

1Tashkiliy qismSalomlashish, davomat, dars maqsadi

2TakrorlashO‘tgan mavzular bo‘yicha savollar

3Yangi mavzuO‘lchash dasturlari, analog va raqamli signal, boshqaruv, toshbaqa grafika

4Mustahkamlash«Toshbaqani boshqaring», «Qaysi guruhga?» o‘yini

5BaholashMezonlar va o‘z-o‘zini baholash

6Uy vazifasiDarslik va saytdagi topshiriqlar

1 · Tashkiliy qism

Bugun nimani o‘rganamiz?

Dars oxirida siz:

o‘lchash dasturlari va sensorlar vazifasini tushuntirasiz;
AKT bilan o‘lchashning afzalliklarini sanaysiz;
boshqaruv dasturi oldindan o‘rnatilgan qiymatdan qanday foydalanishini bilasiz;
toshbaqa grafika buyruqlari bilan shakl chizasiz.

Bugungi savol

Ob-havo stansiyasi kechasi ham kim yordamida haroratni o‘lchaydi? Issiqxonadagi isitkichni kim yoqadi?

2 · Takrorlash

O‘tgan darsni eslaymiz

1. Tarqatma xat va afisha qaysi dasturda tayyorlanadi, farqi nimada?DTP dasturida; afishada matn kam, tasvir ko‘p.

2. VoIP’da ovoz qanday uzatiladi?Paketlarga bo‘linadi, turli yo‘llardan borib, manzilda to‘g‘ri tartibda yig‘iladi (paketlar kommutatsiyasi).

3. Maktab kutubxonasi tizimidagi uchta fayl qaysilar?O‘quvchi fayli, kitoblar fayli va qaydlar fayli.

3 · Yangi mavzu

Inson yoki sensor?

Kimyoviy reaksiyaning haroratini 3 kun davomida har 10 daqiqada o‘lchash kerak.

Inson o‘lchasa…

Charchaydi, uxlaydi, o‘lchashni unutishi yoki kechikishi mumkin; reaktor yonida bo‘lish xavfli.

Sensor o‘lchasa…

Kecha-kunduz aniq vaqtda o‘lchaydi, natijani kompyuterga yozadi, grafikni o‘zi chizadi.

3 · Yangi mavzu

O‘lchash dasturlari

Ta’rif

O‘lchash dasturlari qiymatlarni o‘lchash bilan bog‘liq. Qiymatni avtomatik o‘lchab, kompyuterga qaytaradigan qurilmalar — sensorlar.

Misol: ob-havo stansiyasi — batareya, ma’lumot yozish moslamasi va sensorlar.

Sensorlar qayerda?

Sensor	Misol
Harorat	Reaktor idishi, dvigatel qismi
Yorug‘lik	O‘simlik o‘sishi tajribasi
Bosim	Kimyoviy reaksiya
Namlik	Issiqxona havosi
Harakat (PIR)	Himoya signali

3 · Yangi mavzu

AKT bilan o‘lchashning afzalliklari

Aniqlik

Insondan aniqroq va tezroq o‘lchaydi.

Ishonchlilik

Har safar va har doim o‘lchaydi.

To‘g‘rilik

O‘lchov aynan kerakli vaqtda bo‘ladi.

Xalaqit bermaslik

O‘lchanayotgan narsani bezovta qilmaydi.

Yana: yozilgan ma’lumotni tahlil qilish oson; inson ishlay olmaydigan xavfli joylarda ishlaydi.

3 · Yangi mavzu

Analog va raqamli signallar

Chiroq kaliti — raqamli: yoniq yoki o‘chiq.
Xiralatkich — analog.
Sensor ma’lumoti kompyuterga analog-raqamli konvertor orqali yuboriladi.

3 · Yangi mavzu

Ifloslanish nazorati va jonlantirish bo‘limi

Ifloslanish nazorati

Yo‘l tutashmalarida uglerod oksidi va azot dioksidi o‘lchanadi.

grafik chiziladi;
uzoq vaqt saqlanib, hisobot beriladi;
kelajak darajalari bashorat qilinadi.

Shifoxonaning jonlantirish bo‘limi

klinik ma’lumotlarga tez kirish;
xatolarni kamaytirish;
sifat standartlariga rioya;
hayot belgilarini kuzatish;
qaror qabul qilishga yordam.

3 · Yangi mavzu

Boshqaruv dasturlaridagi mikroprotsessorlar

Kompyuter o‘lchaydi va natijaga qarab qurilmaga buyruq beradi. Qaror uchun oldindan o‘rnatilgan qiymat ishlatiladi.

Harorat sensoriAnalog-raqamli konvertorMikroprotsessor solishtiradiIsitkich: yoqish / o‘chirish

Misol: harorat oldindan o‘rnatilgan 25 °C dan past bo‘lsa — isitkich yoqiladi; yetarli bo‘lsa — o‘chadi. Keyin yana o‘lchanadi.

3 · Yangi mavzu

Toshbaqa grafika: buyruqlar

Buyruq	Qisqasi	Vazifasi
`FORWARD 5`	`FD 5`	5 birlik oldinga
`BACK 5`	`BK 5`	5 birlik orqaga
`LEFT 90`	`LT 90`	90° chapga burilish
`RIGHT 90`	`RT 90`	90° o‘ngga burilish
`PENUP`	—	qalamni ko‘tarish
`PENDOWN`	—	qalamni tushirish
`REPEAT n (…)`	—	qavs ichini n marta takrorlash

Kvadrat (tomoni 4)

FD 4, RT 90
FD 4, RT 90
FD 4, RT 90
FD 4, RT 90

Qisqasi:
REPEAT 4 (FORWARD 4, RIGHT 90)

3 · Yangi mavzu

Boshqaruv dasturi uchun oltita omil

Omil	Markaziy isitish misolida
1. Kiritiladigan ma’lumotlar	Kerakli harorat, yonish/o‘chish vaqti; sensor va soat ma’lumoti
2. Istalgan natija	Xona kerakli haroratgacha isitiladi
3. Nazorat ostidagi jihoz	Isitish qozoni yoki konditsioner
4. Odatiy ishlash	Vaqtni tekshiradi, haroratni oldindan o‘rnatilgan qiymat bilan solishtiradi
5. O‘lchash oralig‘i	Taxminan 5 daqiqa kechiktirish
6. Xatolik bo‘lsa	Harorat o‘zgarmasa — foydalanuvchiga xabar

3 · Yangi mavzu

Boshqaruvga yana misollar

Avtomatik plita

Kiritiladi: harorat va pishirish vaqti. Mikroprotsessor qizitish elementlarini boshqaradi, vaqt tugaganda chiroq va signal beradi.

Oynavand issiqxona

Harorat, namlik (purkagichlar), derazalar, yorug‘lik sensori bilan soyabon pardalar.

Himoya signallari

Magnit va kontakt svich — eshik ochilganini; PIR sensor — harakatni aniqlaydi.

4 · Mustahkamlash · Amaliy

Toshbaqani boshqaring!

4 · Mustahkamlash

Toshbaqa savollari

1. REPEAT 3 (FORWARD 5, LEFT 60) nega uchburchak chizmaydi?Uchburchakda toshbaqa 120° ga burilishi kerak (360 ÷ 3). 60° bilan yarim oltiburchak chiqadi.

2. Teng tomonli oltiburchak (tomoni 3) buyrug‘ini yozing.REPEAT 6 (FORWARD 3, RIGHT 60)

3. Kvadratdagi RIGHT 90 larni LEFT 90 ga almashtirsak nima bo‘ladi?Yana kvadrat chiziladi, lekin boshqa tomonga (chapga).

4 · Mustahkamlash · Jamoaviy o‘yin

«O‘lchashmi, boshqaruvmi?»

Tizim faqat o‘lchab qayd etadimi yoki qurilmaga buyruq beradimi?

1-jamoa0

2-jamoa0

5 · Baholash

O‘zingizni baholang

Men bugun…

sensorlarga va o‘lchash dasturlariga misol keltiraman;
analog va raqamli signal farqini aytaman;
boshqaruv dasturi qanday qaror qabul qilishini tushuntiraman;
toshbaqa buyruqlari bilan shakl chiza olaman.

Har bir band uchun barmoq ko‘rsating: ✋ to‘liq · ✌ qisman · ☝ yordam kerak

Baholash mezonlari

Baho	Nimani bajardi
5	Barcha savollarga to‘g‘ri javob, amaliy topshiriq to‘liq
4	Kichik xatolar bilan bajardi
3	Yordam bilan bajardi

6 · Uy vazifasi

Uyga vazifa

Darslikning 71–77-betlarini o‘qing.
Daftarga toshbaqa buyruqlari bilan teng tomonli uchburchak va oltiburchak chizish buyrug‘ini yozing va shaklini chizing.
Uyingizdagi bitta avtomatik qurilma (konditsioner, muzlatkich, kir yuvish mashinasi) uchun oltita omilni yozing.

Saytda mashq qiling

infoqadam.uz → 9-sinf → 2-chorak → 20-dars

Toshbaqa grafika laboratoriyasida 3 ta shakl chizing va 10 savollik testni yeching.

InfoQadam

E’tiboringiz uchun rahmat!

Keyingi darsda: modellashtirish dasturlari; boshqaruv, ta’lim, sog‘liqni saqlash va savdoda AKT

infoqadam.uzInformatikani qadam-baqadam o‘rganamiz